ilmiy elektron jurnali
MARKETINGNI RIVOJLANTIRISH VA KORXONA PERSONALI MARKETINGINI MOHIYATI
Mazkur maqolada marketingni rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari hamda korxona personali marketingining nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Korxona faoliyatida marketing konsepsiyasining o‘rni, uning raqobatbardoshlikni oshirishdagi ahamiyati hamda inson resurslarini samarali boshqarishda personal marketingining roli tahlil qilingan. Shuningdek, personal marketingining asosiy vazifalari, xodimlarni jalb qilish, tanlash, rivojlantirish va motivatsiyalash jarayonlari marketing nuqtai nazaridan o‘rganilgan. Tadqiqot natijasida korxonalarda marketing faoliyatini takomillashtirish va personal marketingi mexanizmlarini samarali qo‘llash orqali mehnat unumdorligini oshirish, malakali kadrlarni saqlab qolish hamda korxonaning bozor mavqeini mustahkamlash bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
KORXONANI RIVOJLANTIRISH MARKETING TIZIMI TARKIBIY QISIMLARINING TUZILISHI VA TASNIFI
Mazkur maqolada korxonani rivojlantirishda marketing tizimining tarkibiy qismlari, ularning o‘zaro bog‘liqligi hamda tasniflash mezonlari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Marketing tizimining asosiy elementlari – bozor tadqiqotlari, mahsulot siyosati, narx belgilash, taqsimot kanallari, kommunikatsiya faoliyati va mijozlar bilan munosabatlarni boshqarish jarayonlari yoritilgan. Shuningdek, marketing tizimi tarkibiy qismlarining funksional, tashkiliy va strategik jihatdan tasnifi keltirilib, ularning korxona raqobatbardoshligini oshirish, bozor ulushini kengaytirish hamda barqaror rivojlanishni ta’minlashdagi ahamiyati asoslab berilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, marketing tizimining samarali tashkil etilishi korxonaning bozor talablariga moslashuvchanligini kuchaytirishi, innovatsion faoliyatni rag‘batlantirishi va iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qilishi aniqlangan.
TURIZM BOZORI JOZIBADORLIGINI STATISTIK BAHOLASH VA UNI MARKETING STRATEGIYALARIDA QO‘LLASH USLUBIYOTI
Ushbu tezisda iqtisodiyotda turizm oʻrnini statistik baholash va uni marketing strategiyalarida qo‘llash uslubiyoti tahli qilinadi. Turizmning toʻgʻridan-toʻgʻri, bilvosita va multiplikativ taʼsirini baholashda qoʻllaniladigan xalqaro standart usullar, jumladan Turizm yordamchi hisoblari (TYoH), koeffitsiyentlar usuli yoritilgan.
MARKAZIY OSIYO OLIY TA’LIM MUASSASALARINI MOLIYALASHTIRISHNI KORPORATIV IJTIMOIY MAS’ULIYAT ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISHNING INSTITUTSIONAL MEXANIZMLARI
Ushbu tadqiqot Markaziy Osiyo oliy ta’lim muassasalarida korporativ ijtimoiy mas’uliyat (CSR)ning moliyaviy barqarorlikni ta’minlashdagi rolini o‘rganadi. Tadqiqot konseptual-analitik yondashuv asosida olib borilib, CSR, oliy ta’lim moliyasi va korporativ–akademik hamkorlikni integratsiya qiladi. Natijalar mintaqada oliy ta’limni moliyalashtirish yetarli emasligini va davlat xarajatlari global ko‘rsatkichlardan pastligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, CSR resurslari asosan qisqa muddatli va kam samarali faoliyatlarga yo‘naltirilgan. Tadqiqotda “filantropik tuzoq” tushunchasi asoslab beriladi. Uni bartaraf etish uchun CSRni strategik va boshqaruvga integratsiyalashgan mexanizm sifatida ko‘rib chiqadigan ko‘p darajali model taklif etiladi. Natijalar institutsional omillar, xususan boshqaruv sifati va avtonomiya muhim ekanini ko‘rsatadi.
MEHNAT MOBILLIGINING AHOLI TADBIRKORLIK ASOSIDAGI ISH BILAN BANDLIK DARAJASIGA TA’SIRI
Maqolada mehnat mobilligi - ishchi kuchining kasblar, tarmoqlar, hududlar va mamlakatlar o‘rtasida erkin harakatlanishi - aholining tadbirkorlik asosidagi ish bilan bandlik darajasiga ta’sir etuvchi yetakchi omil sifatida mehnat iqtisodiyoti nuqtai nazaridan tadqiq etilgan. Mehnat mobilligining tadbirkorlik bandligini shakllantiruvchi to‘rt asosiy kanali - jamg‘arma va ko‘nikma transferti, pul o‘tkazmalarining startap kapitaliga aylanishi, kasbiy mobillikning o‘z-o‘zini band qilishga yo‘nalishi hamda raqamli (virtual) mobillik - nazariy va empirik jihatdan asoslangan. Jahon banki, Xalqaro mehnat tashkiloti, Global tadbirkorlik monitoringi ma’lumotlari hamda O‘zbekiston milliy statistikasi asosida Markaziy Osiyo davlatlarining qiyosiy tahlili amalga oshirilgan. O‘zbekiston hududlari kesimida pul o‘tkazmalariga bog‘liqlik bilan kichik biznesdagi bandlik o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlangan va mobillikni rag‘batlantirishga qaratilgan siyosat takliflari ishlab chiqilgan.
MINTAQALARDA KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINI RIVOJLANTIRISH IMKONIYATLARI (TOSHKENT SHAHRI VA TOSHKENT VILOYATI MISOLIDA)
Maqolada Toshkent shahri va Toshkent viloyati misolida kichik biznes subyektlarini rivojlantirishning iqtisodiy mexanizmlari va ularning hududiy samaradorligi tadqiq etilgan. Tadqiqot davomida 2020–2024 yillardagi sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi va bandlik dinamikasi qiyosiy tahlil qilinib, sohani qo’llab-quvvatlashning moliyaviy, soliq va institusional vositalari baholangan. Olingan natijalar asosida kichik tadbirkorlikning mintaqaviy iqtisodiy o’sishdagi rolini oshirishga qaratilgan ilmiy xulosa va amaliy takliflar shakllantirilgan.
KOBBА–DUGLAS FUNKSIYASI YORDAMIDA ISHLAB CHIQARISH JARAYONLARINI MODELLASHTIRISH
Korxonaning ikki ishlab chiqarish omilini hisobga olgan holda Kobb–Duglas ishlab chiqarish funksiyasini tuzish ko‘rib chiqilgan. Olingan ishlab chiqarish funksiyasining boshlang‘ich ma’lumotlarga mosligi Fisher mezoni asosida tekshirilgan. Tuzilgan ishlab chiqarish funksiyasi resurslarning o‘rtacha va chegaraviy samaradorligi ko‘rsatkichlari, mahsulot ishlab chiqarish elastikligi hamda resurslar iste’moliga bog‘liqligi asosida tahlil qilingan. Resurslar kombinatsiyasiga tayangan holda kelajakdagi ishlab chiqarish hajmi prognozi amalga oshirilgan, shuningdek Kobb–Duglas ishlab chiqarish funksiyasi uchun izokvantalar va izoklinalar ko‘rib chiqilgan.
EKOLOGIK BARQAROR TRANSPORT TURLARINI IQTISODIYOTGA TA’SIRINI ANIQLASH VA BAHOLASH
Ushbu maqolada ekologik barqaror transport tizimlarini rivojlantirishning nazariy asoslari va amaliy mexanizmlari tadqiq etiladi. Transport infratuzilmasi investitsiyalarining mintaqaviy iqtisodiy rivojlanishga ta'siri, kengroq iqtisodiy va fazoviy oqibatlar (WEIs va WSIs), shuningdek, barqaror transport siyosatini shakllantirish bo‘yicha xalqaro tajribalar tahlil qilinadi. Tadqiqotda xarajat-foyda tahlili (CBA), ko‘p mezonli tahlil (MCA), yetkazib berish imkoniyati modellari, ekonometrik baholash usullari va umumiy muvozanat modellari (CGE/SCGE) kabi zamonaviy metodologiyalardan foydalanilgan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, barqaror transport tizimlarini rivojlantirish uchun ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy omillarni kompleks hisobga olish zarur bo‘lib, bu O‘zbekiston sharoitida, xususan, Xorazm viloyati misolida alohida ahamiyat kasb etadi.
KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINING RAQAMLI PLATFORMALAR ORQALI RIVOJLANISHI NAZARIY ASOSLARI
Raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi an’anaviy biznes modellari faoliyatini tubdan o‘zgartirib, kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun yangi imkoniyatlarni yaratmoqda. Raqamli platformalar kichik biznes uchun bozor imkoniyatlarini kengaytirish, mijozlar bilan samarali muloqot o‘rnatish hamda biznes jarayonlarini optimallashtirishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqotda kichik biznes subyektlarining raqamli platformalar orqali rivojlanishining nazariy asoslari o‘rganilib, raqamli texnologiyalarning tadbirkorlik faoliyatiga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari raqamli platformalarning global bozorlarga kirish, ma’lumotlarga asoslangan marketingni rivojlantirish, resurslardan samarali foydalanish hamda investorlar, ishchilar, biznes subyektlari va mijozlar o‘rtasida samarali aloqalarni shakllantirish kabi afzalliklarini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, kichik biznes subyektlari uchun moliyaviy resurslarning cheklanganligi, texnologik bilimlarning yetishmasligi va platforma ekotizimlariga qaramlik kabi muammolar ham mavjudligi ta’kidlanadi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, raqamli platformalar turli manfaatdor tomonlarni birlashtiruvchi virtual ekotizimni yaratib, innovatsiyalarni rivojlantirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va biznesning barqaror o‘sishini ta’minlashga xizmat qiladi.
O‘ZBEKISTONDA AHOLI BANDLIGINI TA’MINLASHDA KICHIK BIZNESNING O‘RNI
Ushbu maqolada O'zbekiston Respublikasida bandlikni ta'minlashda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning roli o'rganiladi. Unda kichik tadbirkorlikni rivojlantirish va ish o'rinlarini yaratishga hissa qo'shadigan iqtisodiy va institutsional omillar o'rganiladi. Kichik biznesni davlat tomonidan qo'llab-quvvatlash, tadbirkorlik faoliyatini rag'batlantirishning moliyaviy mexanizmlari va ularning mehnat bozoriga ta'siriga alohida e'tibor qaratilgan. Tadqiqotda iqtisodiy tahlil usullari, statistik ma'lumotlarning qiyosiy tahlili va tizimli yondashuv qo'llanilgan. Natijalar shuni ko'rsatadiki, kichik biznes mamlakatda bandlik va barqaror iqtisodiy rivojlanishni ta'minlashda asosiy omil hisoblanadi. Moliyaviy resurslardan foydalanishni kengaytirish, institutsional muhitni yaxshilash va tadbirkorlik infratuzilmasini rivojlantirish bandlikning oshishiga va farovonlikning yaxshilanishiga hissa qo'shishi aniqlangan.
TABIIY FALOKATLAR (NATCAT) QAYTA SUG‘URTALASHIDA PML KO‘RSATKICHINI BAHOLASHNING EKSTREMAL QIYMATLAR EKONOMETRIKASI
Ushbu maqolada global iqlim o‘zgarishi sharoitida O‘zbekiston sug‘urta bozorining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda PML (Possible Maximum Loss) ko‘rsatkichini ekonometrik modellashtirish masalalari tadqiqot olib borganman. Tadqiqotda O‘zbekistonning o‘ziga xos agrar va seysmik xatarlari inobatga olingan holda, Ekstremal qiymatlar nazariyasi (EVT) va Kvantil regressiya integratsiyasi taklif etganman. NAPP va SNS Ratings ma’lumotlari tahlili an’anaviy metodlar riskni 24% gacha kam baholayotganini ko‘rsatgan. Maqolam milliy sug‘urta tizimini Solvency II xalqaro standartlariga moslashtirish va qayta sug‘urta kapitalini optimallashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflarimni taqdim etganman.
RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA STRATEGIK BOSHQARUV SAMARADORLIGINI TA’MINLASHDA HR ANALITIKANING O‘RNI
Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida korxonalarni strategik boshqarishda HR analitikaning roli tadqiq etiladi. Ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv modelining inson kapitali samaradorligini oshirishdagi ahamiyati tahlil qilingan. Tadqiqotda HR-metrikalarni strategik qarorlar qabul qilish jarayoniga integratsiyalash hamda bashoratli tahlil orqali kadrlar siyosatini optimallashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
DAVLAT FUQAROLIK XIZMATIDA INSON RESURSLARINI RIVOJLANTIRISHNING TASHKILIY VA IQTISODIY MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH: XALQARO TAJRIBA VA O’ZBEKISTON UCHUN XULOSALAR
Ushbu maqolada davlat fuqarolik xizmatida inson resurslarini rivojlantirishning tashkiliy va iqtisodiy mexanizmlari xalqaro tajriba hamda O’zbekiston amaliyoti misolida qiyosiy tahlil qilingan. Tadqiqot asosiy savol sifatida baholash, rivojlantirish va rag’batlantirish mexanizmlari o’rtasidagi institusional bog’liqlik darajasini o’rganadi. 2026-yil fevral oyida Qoraqalpog’iston Respublikasi, Namangan, Andijon, Toshkent viloyatlari va Toshkent shahrida iqtisodiyot, ijtimoiy soha va soliq tizimi xodimlari, shuningdek, mahalla instituti vakillari qamrab olingan kvota-stratifisirlangan so’rovnoma (n=921) natijalari tahlil qilingan. Institusional tahlil, qiyosiy usul va normativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish metodlaridan foydalanilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko’rsatadiki, rasmiy baholash tizimi mavjud bo’lgan tashkilotlarning xodimlaridan 15,3% o’z ish natijalariga mos trening tavsiyasini olmaganini qayd etgan, 33,7% esa kasbiy rivojlanish uchun vaqt yetishmasligini ta’kidlagan. Shu asosda inson resurslarini rivojlantirishning integrasiyalashgan tashkiliy-iqtisodiy yondashuvi taklif etilgan.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MILLIY MANFAATLARINI TA’MINLASHDA GFR MIGRATSIYA SIYOSATINING OMILI
Mazkur maqolada Germaniya Federativ Respublikasi migratsiya siyosatining O‘zbekiston Respublikasi milliy manfaatlarini amalda ro‘yobga chiqarishga ta’siri tahlil qilingan. Ikki tomonlama kelishuvlar, rasmiy hujjatlar hamda e’lon qilingan ekspert baholarini umumlashtirilgan tahlil qilish orqali mazkur davlatlarning migratsiya sohasidagi hamkorligi natijasida yuzaga kelayotgan muammo va imkoniyatlar ko‘rib chiqilgan. Bunda 2025-yildagi Migratsiya va mobillik sohasida keng qamrovli sheriklik to‘g‘risidagi bitimga alohida e’tibor qaratilgan. Maqolada ushbu Bitimning iqtisodiyot va demografik siyosatni rivojlantirishdagi, shuningdek, O‘zbekistonning xalqaro miqyosdagi mavqeyini mustahkamlashdagi ahamiyati yoritilgan.
KAMBAG‘ALLIKNI QISQARTIRISH VA YOSHLAR BANDLIGINI TA’MINLASHDA DAVLAT SIYOSATINING O‘RNI
Maqolada bugungi globallashuv sharoitida kambag‘allikni kamaytirish va yoshlar bandligini ta’minlashda davlat siyosatining roli o‘rganilgan. Tadqiqot davomida inson kapitalini rivojlantirish, ta’lim va malaka oshirish, progressiv soliqlar, ijtimoiy dasturlar, mikrokredit va maqsadli dasturlar samaradorligi tahlil qilingan.
NAMANGAN VILOYATI AHOLI DAROMADLARI DARAJASI BO‘YICHA IJTIMOIY-IQTISODIY TABAQALANISH DINAMIKASINING TAHLILI
Mazkur maqolada Namangan viloyati aholi daromadlari ko‘rsatkichlarining taqsimlanishining statistik tahlili amalga oshirildi, aholi daromadlarining taqsimlanishi va jamiyatning tabaqalanish darajasi Jini va Lorens indekslari asosida tadqiq qilindi. Aholining daromad ko‘rsatkichlari bo‘yicha vaqt qatorlarining keng qamrovli empirik tahlili o‘tkazildi, deskriptiv statistika aniqlandi, Jarque-Bera testi asosida qatorlarning normal taqsimlanishi, avtokorrelyatsiya funksiyasi va Dikki-Fuller testi asosida statsionarlik tekshirildi va aholi daromadlarini prognozlash uchun 2014-2025 yillar foydalanib AR modeli tuzildi.
HUDUDLAR KESIMIDA IJTIMOIY-IQTISODIY TABAQALASHUV DARAJASINI BAHOLASHNING NAZARIY ASOSLARI
Mazkur maqolada O‘zbekiston hududlarining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi asosiy statistik ko‘rsatkichlar orqali tahlil qilingan. Tadqiqot jarayonida hududiy yalpi mahsulot, iqtisodiy faol aholi ulushi, bandlik darajasi, aholi jon boshiga o‘rtacha daromad, real daromad o‘sishi hamda kambag‘allik darajasi kabi indikatorlar o‘rganildi. Tahlil natijalari hududlar o‘rtasida ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi bo‘yicha ma’lum tafovutlar mavjudligini ko‘rsatdi. Ayrim hududlarda iqtisodiy salohiyat, daromadlar va bandlik darajasi yuqori bo‘lsa, boshqa hududlarda ushbu ko‘rsatkichlarning pastligi kuzatildi. Tadqiqot natijalariga asoslanib hududlar o‘rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy nomutanosiblikni kamaytirish hamda hududiy rivojlanishni ta’minlash bo‘yicha ilmiy xulosalar shakllantirildi.
RAQAMLI IPAK YO‘LI VA O‘ZBEKISTON: INFRATUZILMANI MODERNIZATSIYALASHTIRISH, INKLYUZIYA VA RAQAMLI XIZMATLARNING O‘SISHI
Mazkur maqola Raqamli Ipak yo‘li tashabbusining O‘zbekistonning milliy raqamli transformatsiya strategiyasi bilan o‘zaro uyg‘unligini tahlil qiladi. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, raqamli infratuzilmaga yo‘naltirilgan investitsiyalar nafaqat telekommunikatsiya tarmoqlarini modernizatsiya qiladi, balki hududiy tengsizliklarni kamaytirish, raqamli xizmatlar bozorini kengaytirish va iqtisodiy inkluzivlikni kuchaytirishda ham muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, maqolaning maqsadi infratuzilma yangilanishi, xizmatlar sektori o‘sishi va aholi uchun inklyuziv raqamli kirish o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash hamda ushbu yo‘nalishdagi siyosiy ustuvorliklarni belgilashdan iborat. Tadqiqot metodologiyasi hujjatlar va normativ-huquqiy asoslarni tahlil qilish, rasmiy statistika hamda ochiq ma’lumotlarni tavsifiy-qiyosiy ko‘rib chiqish, shuningdek, infratuzilmadan raqamli xizmatlar, inson kapitali va institutsional ishonchgacha bo‘lgan uzviy zanjirni konseptual xaritalash usullariga asoslanadi. Bunday yondashuv raqamli rivojlanish jarayonini faqat texnik o‘zgarish sifatida emas, balki ko‘p bosqichli institutsional-iqtisodiy transformatsiya sifatida baholash imkonini beradi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, telekommunikatsiya infratuzilmasining kengayishi va sifat jihatidan yaxshilanishi internet qamrovini oshirgan, onlayn xizmatlardan foydalanish ko‘lamini kengaytirgan hamda telekommunikatsiya va raqamli xizmatlar sektorida iqtisodiy faollikni kuchaytirgan. Ayniqsa, raqamli kirish imkoniyatlarining yirik shaharlardan tashqari hududlarda ham ortib borayotgani hududiy inklyuziyaning muhim belgisi sifatida namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, mazkur ijobiy siljishlar raqobat muhiti, ma’lumotlarni boshqarish sifati, kiberxavfsizlik, platformaviy bog‘liqlik va institutsional muvofiqlashtirish bilan bog‘liq yangi xatarlarni ham yuzaga chiqarmoqda.
INSONNING IQTISODIY TIZIMDAGI ISHTIROKINI UNING FUNKSIONAL ROLI VA KO'PAYISH JARAYONIDAGI INSTITUTSIONAL MAVQEI ASOSIDA TASNIFLASH
Maqolada insonning iqtisodiy tizimdagi ishtiroki uning funktsional roli va reproduktiv jarayonda institutsional mavqei, shu jumladan ayol inson kapitali nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Ishtirok etishning taklif etilayotgan bosqichma-bosqich tasnifi inson kapitalining shakllanishi, to'planishi va amalga oshirilishini batafsil tahlil qilishni ta'minlaydi, turli xil ijtimoiy guruhlarning ishtirok etish xususiyatlarini aniqlashga va har bir bosqichning iqtisodiy rivojlanish, ijtimoiy farovonlik va inson kapitalini ko'paytirishning samarali institutsional va boshqaruv choralarini ishlab chiqishga ta'sirini baholashga imkon beradi.
INSON KAPITALINI BOSHQARISHGA ASOSLANGAN MINTAQAVIY IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANISHNI TAKOMILLASHTIRISH
Tadqiqotning maqsadi inson kapitalini boshqarish mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy va innovatsion rivojlanishning takomillashtirish jarayonlarini nazariy, ilmiy va amaliy asoslarini o‘rganish. Mintaqaviy ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni amalga oshirish jarayonida yuzaga keladigan boshqaruv munosabatlari va inson kapitalini boshqarishga asoslangan mintaqaning innovatsion rivojlanishi manfaatlarida inson kapitalini boshqarish samaradorligini amalga oshirish, Inson taraqqiyoti indeksi bilan o'lchanadigan mintaqaning inson kapitalini shakllantirishda ichki va tashqi investitsiya manbalaridan maksimal darajada foydalanish bilan bog'liq bo‘lgan nazariy va amaliy asoslar o‘rganildi.
TA’LIM TIZIMI MOLIYA RESURSLARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI OSHIRISHGA TO’G’RI VA AKS TA’SIR ETUVCHI OMILLAR
Maqolada ta’lim tizimida samaradorlik ko’rsatkichlariga ta’sir etuvchi omillar, samaradorlikni oshirishda uchrayotgan tashkiliy-iqtisodiy masalalari, moliyalashtirish masalalalari, muammolari hamda uning ahamiyati ko’rsatib o’tilgan. Shu bilan bir qatorda ta’lim muassasalarida samaradorlikni oshirish byo’icha bo’yicha amalga oshirilayotgan loyihalar, moliyaviy resurslar samaradorligi, innovasion salohiyatni oshirishdagi mavjud muammolar va ularning yechimlari borasida tahliliy yondashuvlar keltirilgan.
OZARBAYJONDA DEMOGRAFIK RIVOJLANISHGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR VA ULARDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARI
Ushbu tadqiqot Ozarbayjonda demografik rivojlanish jarayonlarini tizimli va kompleks yondashuv asosida chuqur tahlil qiladi hamda demografik o‘zgarishlarga ta’sir etuvchi asosiy omillarni aniqlaydi. Tadqiqot 1991–2024 yillar oralig‘idagi uzoq muddatli statistik ma’lumotlarga asoslanib, aholi soni dinamikasi, urbanizatsiya jarayonlari, uy xo‘jaligi tuzilmasi, yosh tarkibi va asosiy demografik ko‘rsatkichlarning evolyutsiyasini o‘rganadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Ozarbayjon demografik o‘tish nazariyasining III va IV bosqichlari oralig‘ida joylashgan bo‘lib, tug‘ilish darajasining barqaror pasayishi, urbanizatsiyaning jadallashuvi va aholining qarish jarayonining boshlanishi bilan tavsiflanadi. Tadqiqotda iqtisodiy omillar — xususan, yalpi ichki mahsulot o‘sishi, bandlik darajasi va daromadlar — demografik xulq-atvorga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatishi empirik jihatdan asoslab berilgan. Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundaki, unda demografik rivojlanishga ta’sir etuvchi omillar tizimli ravishda tasniflanib, ularning o‘zaro bog‘liqligi va bir-birini kuchaytiruvchi xarakteri kompleks model asosida izohlanadi. Bundan tashqari, iqtisodiy o‘sish va tabiiy aholi o‘sishi o‘rtasidagi salbiy bog‘liqlik milliy kontekstda empirik tarzda aniqlanadi. Mazkur tadqiqot demografik o‘tish jarayonining mamlakatga xos xususiyatlarini ochib berib, barqaror demografik va ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni shakllantirish uchun muhim nazariy va amaliy asos yaratadi.
BARQAROR DEMOGRAFIK RIVOJLANISH VA MEHNAT RESURSLARINING HUDUDIY MUVOZANATI
Barqaror demografik rivojlanish va mehnat resurslarining hududiy muvozanatli taqsimlanishi iqtisodiy o‘sish hamda ijtimoiy barqarorlikning muhim omillaridan biridir. Mazkur tadqiqotda tug‘ilish, o‘lim va migratsiya jarayonlari hamda mehnat resurslari taqsimoti o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi mehnat bozoridagi hududiy nomutanosiblik omillarini aniqlash va ularni kamaytirishga qaratilgan siyosiy tavsiyalar ishlab chiqish. Statistik va qiyosiy tahlillar asosida demografik rivojlanishdagi notekislik, ichki migratsiya va iqtisodiy imkoniyatlardagi farqlar mehnat resurslari nomutanosibligining asosiy manbalari ekani aniqlandi. Shuningdek, inson kapitali, hududiy siyosat va institutsional mexanizmlarning ushbu muammolarni kamaytirishdagi o‘rni ta’kidlanadi. Natijalar muvozanatli mehnat bozori uchun demografik siyosat, ta’lim va bandlik sohalarida muvofiqlashtirilgan choralar, shuningdek, hududiy infratuzilmani rivojlantirish va ish o‘rinlari yaratish zarurligini ko‘rsatadi.
O‘ZBEKISTONDA MEHNAT BOZORI TRANSFORMATSIYASI SHAROITIDA IQTISODIY TENGSIZLIKNI KELTIRIB CHIQARUVCHI SABABLARI VA OMILLARI
Ushbu maqolada mehnat bozori transformatsiyasi sharoitida iqtisodiy tengsizlik globallashuv, raqamlashtirish va texnologik yangilanishlarning iqitsodiy tengsizlikka ta’siri o’rganilgan. O‘zbekistonda mehnat bozori transformatsiyasi sharoitida iqtisodiy tengsizlikning shakllanish mexanizmlari va omillari tahlil qilingan. Raqamlashtirish va texnologik yangilanishlar yuqori malakali ishchi kuchiga talabni oshiradi, past malakali ishchilar esa raqobatbardoshligini yo‘qotadi va norasmiy bandlik va ijtimoiy himoya yetishmasligi daromad tafovutini kuchaytiradi. Empirik va xalqaro ma’lumotlar asosida O‘zbekiston, MDH va OECD mamlakatlaridagi mehnat bozoridagi tendensiyalar solishtirildi. Tadqiqot natijalari norasmiy sektorni qisqartirish, malaka va raqamli tayyorgarlikni oshirish, ijtimoiy himoya tizimini kengaytirish va hududiy tafovutlarni kamaytirish orqali iqtisodiy tengsizlik darajasini kamaytirish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqilgan.
RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING JORIY ETILISHINING IJTIMOIY MEHNAT MUNOSABATIGA TA’SIRI
Raqamli texnologiyalarning jadal sur’atlarda rivojlanishi va turli sohalarga joriy etilishi mehnat bozori hamda ijtimoiy mehnat munosabatlarida chuqur o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Zamonaviy ishbilarmonlik muhiti raqamli yechimlar asosida tashkil etilayotgani, xodimlar va ish beruvchilar o‘rtasidagi aloqalarni qayta shakllantirishni taqozo etmoqda. Masofadan ishlash, moslashuvchan ish grafigi, onlayn mehnat faoliyati va avtomatlashtirish kabi omillar mehnat shartlarini yangilash, mehnat huquqlari va kafolatlariga bo‘lgan yondashuvni qayta ko‘rib chiqishni talab etadi. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi - raqamli texnologiyalar ta’sirida shakllanayotgan yangi ijtimoiy mehnat munosabatlarini o‘rganish, ularning imkoniyat va xavf-xatarlarini aniqlash hamda inson kapitalining moslashuvchanligini ta’minlash yo‘llarini yoritishdan iborat.
BYUDJET TASHKILOTLARIDA MEHNATNI TASHKIL ETISH VA UNING SAMARADORLIGINI OSHIRISH YOʻLLARI
Ushbu maqolada Oʻzbekiston byudjet tashkilotlarida mehnatni tashkil etishning hozirgi holati, mavjud muammolar va samaradorlikni oshirish yoʻlları tadqiq etiladi. Tadqiqot Buxoro viloyatining 8 ta byudjet muassasasi (taʻlim, sogʻliqni saqlash, madaniyat sohalari) da 2022–2023 yillar davomida 215 nafar xodim va 42 nafar rahbar ishtirokida oʻtkazilgan soʻrovnoma va kuzatuv natijalari asosida tuzilgan. Deskriptiv tahlil va korrelyatsiya usullari qoʻllanildi. Natijalar shuni koʻrsatadiki, ish haqi tizimining nomutanosibligi (82%), malaka oshirishning tartibsizligi (74%) va raqamli vositalardan past foydalanish darajasi (57%) mehnat samaradorligini pasaytiruvchi asosiy omillar hisoblanadi. Isloh oʻtkazgan tashkilotlarda mehnat unumdorligi indeksi 5 yil ichida 38 foizga oʻsgan, oʻtkazmaganlarda esa atigi 7 foizga oshgan. Tadqiqot natijalari byudjet tashkilotlarida mehnat samaradorligini oshirish boʻyiča aniq mexanizmlar va tavsiyalar bilan yakunlanadi.
AHOLINI ISH BILAN BANDLIK VA ISHSIZLIK HOLATI TAHLILI
Ushbu maqolada Respublika miqyosida aholining ish bilan bandlik va ishsizlik holati tahlili yoritilgan. Tahlillar natijasidan kelib chiqqan holda ishsizlikni kamaytirish va ish bilan bandlik darajasini oshirishga oid takliflar berilgan.
IQTISODIY O‘SISH BARQARORLIGINI TA'MINLASHDA AHOLINI ISH BILAN BANDLIK DARAJASINI OSHIRISH
Ushbu maqolada iqtisodiy o‘sishning aholi turmush tarziga ta'siri bayon etilgan. Yoshlar bandligiga ta'sir qiluvchi ijtimoiy-iqtisodiy omillar tizimi tahlil qilingan. Yoshlar mehnat bozorini unga ta'sir qiluvchi ijtimoiy-iqtisodiy omillarga qarab rivojlantirish ssenariylari taklif etilgan. Ekonometrik modellar asosida aholi turmush darajasini ifodalovchi asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha o‘rta muddatli prognoz qiymatlari ishlab chiqilgan. Shuningdek, iqtisodiy o‘sish barqarorligini ta'minlashda aholini ish bilan bandlik darajasini oshirish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqilgan.
XALQARO MEHNAT BOZORIDA UNUMLI BANDLIK VA BANDLIK TARKIBIDAGI QIYOSIY XUSUSIYATLAR
Ushbu maqolada Xalqaro Mehnat Tashkiloti tomonidan mamlakatda unumli va mahsuldor bandlikni oshirish bo‘yicha tavsiyalarini amalda qo‘llash, uni milliy mehnat bozori ko‘rsatkichlari asosida hisoblash va tahlil etib borish ko‘plab mamlakatlarda kambag‘allikka qarshi kurashishdagi muhim vazifalardan biri ekanligini yoritib berildi. Jahon mehnat bozorida mavjud kambag‘allik ta’sir doirasidagilar orasida ish bilan band aholi mavjudligi unumli bandlikni hisoblash lozimligiga urg‘u beradi. Maqolada unumli bandlik ko‘rsatkichlari, tahlili va uni hisoblash usuli batafsil yoritilgan. Shuningdek, maqola so‘nggida unumli bandlikni oshirishga qaratilgan tavsiyalar joy olgan.
JIZZAX VILOYATIDA KICHIK BIZNES VA TADBIRKORLIK SOHASIDA AHOLI ISH BILAN BANDLIGINI TA'MINLASH HAMDA INVESTITSIYALAR SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI
Ushbu maqolada Jizzax viloyatida investitsiyalar samaradorligining tadbirkorlik sohasida aholi ish bilan bandligini oshirish imkoniyatlari yoritilgan. Bunda investitsiyalar samaradorligining tadbirkorlik sohasida aholi ish bilan bandligini oshirish imkoniyatlari Jizzax viloyatida tumanlar bo‘yicha sohalar asosida rivojlantirish imkoniyatlari keltirilgan